Studie: zorg voor familie kost Duitsland tot 229.000 banen in 2045

De Bertelsmann Stiftung en onderzoeksbureau Prognos waarschuwen in een nieuwe studie dat de zorg voor familie de Duitse arbeidsmarkt onder druk zet. Een groeiend aantal Duitsers verzorgt al familieleden thuis, en vooral vrouwen moeten daarvoor hun baan inperken of helemaal opgeven. Tegen 2045 kunnen daardoor tot 229.000 banen verloren gaan. Dat raakt een arbeidsmarkt die al kraakt. Duitsland worstelt al jaren met een tekort aan geschoolde arbeidskrachten, onder meer in de zorg zelf, de techniek en de industrie. Vrouwen werken in Duitsland vaker in deeltijd dan mannen, deels juist om zorgtaken thuis te combineren met een baan. In Duitsland heet onbetaalde zorg door partners, kinderen of andere naasten pflegende Angehörigkeit, het Duitse equivalent van wat in Nederland mantelzorg heet. De term wordt ook gebruikt voor wie slechts enkele uren per week bijspringt naast een eigen baan.

De Bertelsmann Stiftung is een Duitse denktank uit Gütersloh die beleidsonderzoek doet naar onderwerpen als onderwijs, gezondheid, migratie en sociale zekerheid. Prognos is een Duits economisch onderzoeksbureau in Bazel en Berlijn dat vaker in opdracht van overheden en stichtingen naar de arbeidsmarkt rekent. Samen brachten ze in kaart wat de groeiende mantelzorg betekent voor de Duitse economie. Duitsland vergrijst daarbij, net als Nederland en België, in hoog tempo, en het aantal ouderen met zorgbehoefte neemt al jaren toe.

Zorg thuis wordt in Duitsland doorgaans gefinancierd via de wettelijke Pflegeversicherung, een verplichte zorgverzekering waarvoor werkenden en werkgevers premie betalen naast hun ziektekostenverzekering. Wie liever door familie dan door een professionele zorgdienst wordt verzorgd, kan daarvoor een financiële vergoeding krijgen: het zogeheten pflegegeld. Zo hoeft de mantelzorger zelf geen zorgdienst in te schakelen. Die keuze voor zorg door familie in plaats van een zorginstelling of ambulante dienst is in Duitsland wijdverbreid. Dat komt ook omdat wachtlijsten voor verpleeghuizen en het personeelstekort in de zorg professionele plekken schaars maken. Voor veel gezinnen is mantelzorg daardoor minder een vrije keuze dan een praktische noodzaak.

Hoe groot de zorgopgave in Duitsland al is, laten cijfers van het statistiekbureau zien. Volgens het Statistisches Bundesamt (Destatis) hadden eind december 2023 bijna 5,7 miljoen mensen in Duitsland zorgbehoefte. Van hen werd 86%, omgerekend 4,9 miljoen mensen, thuis verzorgd in plaats van in een instelling. Het grootste deel daarvan, 3,1 miljoen mensen, kreeg uitsluitend pflegegeld en geen hulp van een professionele zorgdienst erbij.

Werkende mantelzorgers hebben in Duitsland overigens al wettelijke opties om minder te werken voor die zorg, zonder meteen hun baan op te geven. Volgens het Duitse ministerie van Familie (BMBFSFJ) kunnen zij bij bedrijven met meer dan 15 werknemers tot 6 maanden gebruikmaken van de Pflegezeit. Dat is een gedeeltelijke vrijstelling van werk om een familielid te verzorgen. Bij bedrijven met meer dan 25 werknemers kan dat met de Familienpflegezeit oplopen tot 24 maanden, bij minimaal 15 uur werk per week. Bij een plotselinge, acute zorgsituatie geldt daarnaast 10 dagen kortverzuim, zodat de zorg meteen georganiseerd kan worden. Een renteloze lening via het Bundesamt für Familie und zivilgesellschaftliche Aufgaben (BAFzA) vangt een deel van het inkomensverlies tijdens die periode op. Het BAFzA is de uitvoeringsorganisatie van het ministerie.